Rationeel denken
1. De betekenis van denken Reeds is de geschriften van Griekse en Romeinse denkers komen we de volgende stelregel tegen: Het evenwicht van mensen wordt niet verstoord door de dingen of feiten op zich maar door de wijze waarop deze persoonlijk worden ervaren. Ook het oude gezegde “De mens lijdt met meest door het lijden dat hij vreest, maar nimmer op komt dagen “ geeft aan hoe belangrijk het denken is voor onze gedragingen en wijze van reageren. In het vervolg komen enige aspecten aan de orde ontleend aan het boek Redelijkerwijze van Albert Ellis en Robert Harper over de functie van ons denken bij emotionele problemen.
A.) Gevoelens vinden hun oorsprong niet zozeer in objectieve feiten maar in onze subjectieve waardering van deze feiten. Anders gezegd: gevoelens ontstaan door ons denken. Welke plaats geven wij deze feiten in onze denkwereld.
B.) Denkbeelden, die strijdig zijn met de rede, met de logica, veroorzaken emotionele problemen. Een rationele visie op onze belevingswereld vormt een schild tegen deze problemen. 2. Je gevoel komt uit je denken voort Gemoedsbewegingen zijn niet autonoom. Zij komen ook niet op de een of andere mystieke wijze voort uit onbewust aanwezige verlangens. Zij zijn meestal het gevolg van denkbeelden die ons beheersen en opvattingen die wij zijn toegedaan. Onze emoties kunnen wij dan ook grondig veranderen door onze wijze van denken fundamenteel te veranderen. Daar komt nog bij, dat we dikwijls niet eens stil staan bij het feit dat we gedachten hebben, terwijl die ons doen en laten wel terdege beïnvloeden. Nemen we maar als voorbeeld de angst om voor een groot gezelschap als spreker te moeten optreden. We kunnen dan constateren, dat deze angstgevoelens ontstaan door te denken: Misschien maak ik wel een fout of misschien ga ik met m’n hele verhaal wel af. (fase 1) Je kunt er nog een schep(je) bovenop doen en dan ontstaat het volgende verhaal. Het zou toch afschuwelijk zijn als ik een fout maak en zo voor het front van het gezelschap volledig afga. Het liefst zou ik ter plekke onder de vloer willen verdwijnen.(fase 2) Als dergelijke gedachten insluipen en langzaam maar zeker gaan overheersen ontstaat er een gevoel van angst die verlammend kan werken. Je kunt deze angst terugdringen door de denken zodanig te regisseren, dat de angstgevoelens b.v. beperkt blijven tot fase 1. Fase 2 kun je afschermen door een houding aan te nemen van: “Jammer als ik in de fout ga, het is zelfs stom, maar geen man overboord, we pakken de draad weer op gaan verder”. 3. Emoties kunnen een probleem vormen Het gevoel blijkt dus een belangrijke drijfveer te zijn in het doen en laten van mensen. Tengevolge van een aanzienlijk betere scholing en de enorme technische vooruitgang is het mogelijk veel sneller en effectiever te kunnen denken en handelen dan vroeger. Ons gevoelsleven evenwel heeft zich niets of niet veel aan deze gigantische technische ontwikkeling gelegen laten liggen. In ieder geval evolueert ons gevoelsleven zich aanzienlijk minder snel dan het tempo van de technische ontwikkeling. 4. Adequatie en inadequate emoties Als er steeds gesproken wordt over enerzijds het denkvermogen en anderzijds het gevoelsleven of emoties is de kans aanwezig, dat de gedachte gaan post vatten, dat emoties per definitie een negatieve invloed zouden uitoefenen op ons denken. Niets is minder waar. Emoties kunnen een belangrijk hulpmiddel zijn bij het realiseren van je doelstellingen. In die situatie spreken we van adequate emoties. Inadequate emoties veroorzaken het tegendeel. 5. Permanente oordeelsvorming Mensen zijn permanent bezig om zich een oordeel te vormen omtrent tal van situaties die zich voordoen. Het gevoelsleven speelt daarbij een uitermate belangrijke rol. Subjectieve overwegingen kunnen de aan de ratio ontleende objectieve criteria overschaduwen. Een gevaar kan aanwezig zijn indien we toegeven aan de neiging onze overigens oprechte gevoelens te houden voor ultieme waarheden. 6. Beheersbaar maken van emoties Hoe kunnen we emoties beheersbaar maken, hoe te neutraliseren of bij te stellen? Ellis en Harper noemen in dit verband drie manieren. We gaan uit van de situatie, dat je je erg opgewonden en gespannen voelt. Je zou dan je toevlucht kunnen nemen tot kalmerende middelen. Een tweede manier is ontspanningsoefeningen te doen, te gaan fietsen, wandelen, ademhalingsoefeningen en yoga. Een derde methode is bewust een aantal positieve gedachten te ontwikkelen, in je fantasie een kalmerende en rustgevende situatie te creëren, jezelf kalmerende gedachten voor te houden. Ellis en Harper merken op, dat de eerste twee methoden de mensen weliswaar rustiger kunnen maken maar er is geen sprake van genezing. Het beperkt zich min of meer tot symptoombestrijding. De eerste twee methoden helpen de mensen zich eerder beter te voelen dan echt beter te worden. 7. Belemmerende en zelfabsorberende gedachten Denken in zwart-wit patronen en behept zijn met vooroordelen leiden dikwijls tot opvattingen en gevoelens waarmee w e ons zelf in de put helpen. Als een dergelijke manier van denken en het hebben van vooroordelen een structureel karakter krijgen zal het niet eenvoudig zijn ons daarvan te bevrijden. Dit chronisch onrealistisch denken genereert gevoelens en leidt tot handelingen, die zelfbelemmerend of zelfabsorberend zijn. Er is niet veel fantasie voor nodig om te kunnen voorstellen, dat deze situatie voor betrokkene de nodige emotionele problemen met zich mee brengt. 8. Eigen initiatief tot actie Als je de situatie, zoals hiervoor omschreven, in positieve zin wilt ombuigen zal je er zelf actief aan moeten werken. Het heeft geen zin de schuld op de omgeving te schuiven en verder maar af te wachten totdat anderen tot actie overgaan. Ook het vervallen en blijven steken in een soort zelfbeklag zal geen soulaas bieden, integendeel de situatie zal alleen maar verslechteren. Vragen of opmerkingen als “Waarom moet mij dit nu overkomen” of “Ik ben nu eenmaal niet anders dan ik ben”, “Ik heb mezelf niet zo geschapen”, “Ik heb nu eenmaal dit karakter” enz. leiden tot niets en versterken eerder een neerwaartse spiraal. Wil je de onprettige situatie waarin je verkeert veranderen dan is het verstandig om op de eerste plaats na te gaan hoe je op eigen kracht deze situatie in positieve zin kunt veranderen. Het is van groot belang, dat mensen verlost worden van irrationele gedachten. Pas dan kunnen zij bevrijd worden van angst, depressies en schuldgevoelens die dikwijls de achterhoede vormen van irrationeel denken. Een grondig zelfonderzoek met behulp van de methode van rationele zelfanalyse kan bijdragen tot een aanzienlijke verbetering van de situatie waarin men is komen te verkeren.
|
